Đỗ Trân Duy
A.I. GIẢI PHÓNG CON NGƯỜI HAY DẪN ĐẾN THÁP BABEL
Hiện tại không ai phủ nhận AI (Artificial intelligence – Trí Tuệ Nhân Tạo) là một công nghệ sống động nhất trong lịch sử nhân loại. AI liên hệ sâu đậm tới mọi lãnh vực sinh hoạt của con người từ kinh tế, xã hội, quân sự, khoa học, đến cả những dự phóng chính trị tương lai cho toàn cầu....
Để có một tầm nhìn rõ ràng về tác động của AI, trước hết chúng ta nên chú ý đến những bản tin mang tính chứng cứ thực tại của hôm nay và ngày mai.
Viễn Ảnh Utopia
AI đang phục vụ rất nhiều việc cho cuộc sống của con người. Với kỹ thuật vạn năng AI có thể giúp con người kiến tạo trái đất thành một thế giới lý tưởng "Utopia” (một xã hội hoàn hảo).(1)
Một Xã Hội Có Nhiều Thời Gian Cho Con Người
Vào năm 2025, nhà đầu tư công nghệ Vinod Khosla đã đưa ra dự tính AI và robot sẽ thay thế toàn bộ mọi việc lao động và sản xuất. Chi phí hàng hóa và dịch vụ di chuyển giảm xuống gần mức zero. Vào năm 2026, một nghiên cứu mới của IMF (International Monetary Fund) cho biết AI đã tiết kiệm được công sức lao động khoảng 2,7 nghìn tỷ USD mỗi năm, tức khoảng 3,4% GDP toàn cầu. Nói chung AI sẽ chuyển nền kinh tế bấp bênh tới "thịnh vượng và dư thừa". Con người sẽ không còn phải lao động vất vả để sinh tồn.
Một Xã Hội Có Nền Y Tế Tối Ưu
AI có khả năng xử lý những khối lượng dữ liệu y học trong một thời gian rất ngắn mà một nhà khoa học đơn lẻ không thể nào làm được. Theo công bố năm 2026 của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia (National Bureau of Economic Research - NBER) AlphaFold (một AI của Google DeepMind) đã cung cấp cấu trúc của hơn 200 triệu protein trước đây chưa từng có. Nếu theo phương pháp thực nghiệm hiện nay, các khoa học gia phải mất nhiều năm mới thể hiện được điều này. Từ những tài liệu đó, AI sẽ thiết kế thuốc để loại bỏ các căn bệnh nan y như ung thư hay dịch bệnh truyền nhiễm. Con người sẽ khỏe mạnh hơn và tuổi thọ sẽ tăng hơn.
Một Xã Hội Của Những Khám Phá Mới
Đã có rất nhiều hệ thống sáng tạo vật liệu ra đời. Chẳng hạn hệ thống GNoME (Graph Networks for Materials Exploration - Biểu đồ Khám phá Vật liệu - của Google DeepMind), AI đã phát hiện ra 2,2 triệu loại vật liệu với tinh thể mới. Trong số đó có khoảng 380.000 cấu trúc được đánh giá là đủ ổn định để có thể ứng dụng cho ngành công nghệ và khoa học vật liệu.
Một Xã Hội Dân Chủ Hóa Tri Thức
UNESCO ghi nhận AI có tiềm năng mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục cho từng cá nhân. AI đưa một vịthầy đến với từng người.Một đứa trẻ trong ngôi làng nghèo cũng có thể hỏi AI những câu hỏi mà trước đó chỉ những người có điều kiện mới gặp được vị giáo sư giỏi để hỏi. Tri thức không còn là đặc quyền của những người có tiền hoặc sống gần những trung tâm giáo dục lớn.
Viễn Ảnh Dystopia
Bên cạnh khả năng xây dựng, cũng chính AI có thể dẫn con người đến một thế giới độc hại “Dystopia” (một xã hội bất hạnh). Nơi con người bị thất nghiệp, bị giám sát, bị bóc lột và cuối cùng bị mất khả năng suy nghĩ độc lập.
Một Xã Hội Người Dân Bị Giám Sát Toàn Diện
Một "cha đẻ AI" ông Geoffrey Hinton, (người rời Google năm 2023) đã cảnh báo về sự nguy hiểm của AI trong việc tạo ra các thông tin sai lệch. Bên cạnh thông tin sai lạc, AI có thể kết hợp với hệ thống nhận diện khuôn mặt để theo dõi hành vi của từng cá nhân. Nó sẽ tạo ra một mạng lưới giám sát dân chúng toàn cầu. Quyền riêng tư sẽ bị xóa bỏ. Chính phủ hoặc tập đoàn nắm giữ AI có thể kiểm soát dân chúng để dập tắt mọi ý kiến đối lập trước khi chúng bộc phát.
Một Xã Hội Khủng Hoảng Về Bất Bình Đẳng Tài Sản
Ông Sam Altman, CEO của OpenAI, cảnh báo AI sẽ thay thế những người lao động—không chỉ những công việc chân tay mà cả những công việc trí óc (lập trình, phân tích tài chính, y tế, thiết kế...). Nó có thể khiến thị trường Lao động sụp đổ. Tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt dẫn đến khủng hoảng xã hội. Bản nghiên cứu "The AI Dilemma" của Đại Học Stanford (2024) chỉ ra rằng sự chuyển dịch tài sản do AI tự động hóa có thể gây ra sự bất bình đẳng giàu nghèo lên tới mức không thể hàn gắn.
Một Xã Hội Mang Nguy Cơ Diệt Vong Cho Con Người
Khi AI đạt đến mức siêu trí tuệ, nó biết tự cải tiến (recursive self-improvement) với tốc độ vượt tầm kiểm soát. Lúc đó nó sẽ coi con người là vật cản đường hoặc là mối đe dọa cho mục tiêu của nó. AI có thể dẫn đến một kịch bản thảm họa cho sự sinh tồn của nhân loại. Hàng trăm nhà khoa học AI (bao gồm Sam Altman, Demis Hassabis, Geoffrey Hinton, Yoshua Bengio) đã ký vào bản tuyên bố chung: "Giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng do AI phải là ưu tiên toàn cầu, bên cạnh các rủi ro quy mô lớn khác như đại dịch hay chiến tranh hạt nhân."(2) Theo nghiên cứu của Đại Học Stanford (2024-2026) sự rủi ro tồn vong (Existential Risk) do AI gây ra có xác suất cao hơn so với rủi ro của thảm họa chiến tranh hạt nhân.
Một Bản Tin Mang Tính Quyết Định
Ngày 29-4- 2026, Gabriel J.X. Dance, phóng viên của The New York Times, đưa ra bản tin: “AI đã hướng dẫn các khoa học gia cách chế tạo vũ khí sinh học” (A.I. Bots Told Scientists How to Make Biological Weapons).
“Vào một buổi tối mùa hè năm ngoái, Tiến sĩ David Relman đã lạnh xương sống khi đang ngồi trước máy tính. Môt chatbot (3) AI hướng dẫn ông cách lên kế hoạch cho một vụ thảm sát ...
“Ông Relman nói, ‘tôi thật sự rùng mình ớn lạnh vì tôi chưa hềnghĩ tớicâu hỏi. Nó tự động đưa ra những phương án đầy ác ý và xảo nguyệt’ ”. (4)
Relman cho biết ông bị ràng buộc bởi thỏa thuận bảo mật với công ty AI, nên không thể nói hết ý của mình. Tuy nhiên mọi người đều hiểu tai họa ông nói đến là một vụ thảm sát bởi vũ khí vi trùng. Bởi vì Relman là nhà vi sinh vật học kiêm chuyên gia về “an ninh sinh học” (biosecurity). (5)
Từ bản tin trên, câu hỏi đặt ra là liệu các chế độ tộc tài (hay những nước không độc tài nhưng vì chiến lược phòng vệ) có ngần ngại thực hiện loại vũ khí diệt chủng này không?
Suy ra, cả thiên đường lẫn địa ngục đều có thể bắt đầu từ cùng một công nghệ AI. Nói cho cùng, vậy con người có nên lựa chọn cho mình một hướng đi cho tương lai hay không?
Trước hết xin đưa ra hai nhận định cốt lõi:
Nhận đinh về AI-Utopia: AI có thể giúp chúng ta có thêm thời gian, thêm sức khỏe, thêm tuổi thọ... Nhưng AI không thể quyết định cho chúng ta nên sống cuộc đời ấy như thế nào.
Nhận định về AI-Dystopia: AI có thể đày đọa chúng ta trong nghịch cảnh khốn cùng... Nhưng AI không thể khiến chúng ta mất tình yêu thương, mất đức tin và mất niềm hy vọng.
AI Và Chủ Nghĩa Nhân Văn Đích Thực Theo Đức Leo XIV
Giáo Hoàng Leo XIV cho rằng con người phải tự lựa chọn hướng đi cho tương lai. Bởi vì AI không thể vượt qua giới hạn kỹ thuật để đi vào lãnh vực tâm linh. Khuyến cáo này đã được Giáo Hoàng nêu ra trong thông điệp Magnificent Humanity (Sự Kỳ Diệu của Nhân Loại - Tháng 5, 2026).
Bản thông điệp “Sự Kỳ Diệu của Nhân Loại” nói về nhiều vấn đề, trong bài này chỉ xin tóm lược những nhận định về AI.
Kiêu Ngạo Tri Thức Sẽ Dẫn Đến Sự Tự Thần Thánh Hóa
Sách Sáng thế kể rằng con người xây dựng tháp Babel cao "chạm tới bầu trời" để tự vinh danh uy quyền của mình, không cần đến Thiên Chúa (St: 11). Lòng kiêu ngạo ấy tái xuất hiện dưới hình thức công nghệ (technological hubris). Khi con người tạo ra được những hệ thống AI có khả năng xử lý tri thức, tư duy logic và dự đoán những kế hoạch vượt trội. Con người rơi vào ảo tưởng rằng công nghệ thuật toán (algorithm) có thể giải quyết mọi giới hạn của trí tuệ, đạo đức mà không cần đến sự siêu việt của Thiên Chúa. Có thể họ đang biến công nghệ AI thành một tháp Babel mới phô diễn quyền năng tuyệt đối của họ.
Ngộ Nhận Về "Ngôn Ngữ Chung" Và Nguy Cơ Chia Rẽ
Trên bề mặt, AI tạo ra cảm giác kết nối toàn cầu và xóa bỏ rào cản ngôn ngữ. Tuy nhiên nếu công nghệ đó bị chi phối bởi lợi ích, thiên vị hoặc độc quyền, nó không thực sự nối kết con người. Ngược lại nó phá vỡ sự thấu hiểu sâu sắc, làm mất đi khả năng đối thoại chân thành giữa các cộng đồng và các nền văn hóa. Kết cục từ chính thứ ngôn ngữ công nghệ đó, nó sẽ mang tới sự hỗn loạn khiến loài người bị phân tán.
Đánh Mất Giá Trị Nhân Bản Và Gương Mặt Con Người
Công trình Babel là sự cuồng nhiệt xây dựng một công trình mang tính tập thể nhưng lại triệt tiêu phẩm giá cá nhân. Sự kiện phó mặc các quyết định về đạo đức, giáo dục hay xã hội cho các chương trình thuật toán sẽ có nguy cơ làm suy giảm khả năng tự chủ và tự do của con người. AI trở thành một đối tác (hay tệ hơn “một lãnh tụ”) không có "gương mặt con người", nó biến các giá trị nhân bản thành những dữ liệu tính toán khô khan.
Lựa Chọn Giữa Tháp Babel Và Thành Jerusalem
Giáo Hoàng Leo XIV đưa ra hai đối cực rõ rệt: nhân loại đang đối mặt với một lựa chọn “hoặc xây dựng một Tháp Babel mới”, đặt công nghệ vào trung tâm của nền văn minh để thể hiện uy quyền của con người, hoặc “xây dựng một Thành Thánh nơi Thiên Chúa và con người cùng chung sống”. (6)
“Thành Thánh Jerusalem”, trên thực tế danh xưng này càng ngày càng trở nên xa lạ. Một khi con người không còn nhìn thấy vẻ đẹp của con người (magnificent humanity) thì làm sao họ có thể hiểu được mầu nhiệm Thiên Chúa xuống thế làm người.
Nói vắn gọn, nhân loại đang đứng trước bước ngoặt lịch sử. Hoặc tiếp tục xây dựng một Tháp Babel mới, nơi chỉ có sự kiêu ngạo, phân rã và lệ thuộc công nghệ. Hoặc cùng nhau xây dựng Thành Jerusalem mới, nơi mọi người (kể cả công nghệ AI) đều có trách nhiệm hợp tác, phụng sự lợi ích chung và bảo vệ nhân phẩm.
Cảm Nhận Về Thông Điệp Magnificent Humanity
Trong phần trình bày thông điệp Magnifica Humanitas, điều chưa từng xảy ra là có sự hiện diện của một người vô thần, ông Chris Olah, 33 tuổi, người Canada. Olah là người sáng lập ra tập đoàn trí tuệ nhân tạo Anthropic. Ông phát biểu rằnglời khuyến cáo của Đức Leo XIV tuy mang tính chất Kitô giáo, nhưng trên hết, đó là lời của con người sống trong chủ nghĩa nhân văn đích thực. (7)
Theo linh mục Raymond J. de Souza (chủ bút tập san Công Giáo Convivium, Canada), chủ đạo của sự so sánh giữa tháp Bebel và Thành Thánh của đức Leo XIV không phải là sự bài bác công nghệ, mà là lời cảnh tỉnh. Công nghệ chỉ thực sự "rực rỡ" khi nó phụng sự con người, không phải khi nó trở thành công trình kiêu ngạo đẩy con người vào sự tha hóa mất phương hướng.
Con người luôn luôn là trung tâm và mục đích của mọi sự phát triển công nghệ. Tuyệt đối không bao giờ con người bị coi là dữ liệu thô hay công cụ phục vụ cho thuật toán. Mọi tiến bộ công nghệ (trong đó có AI) phải được đo lường bằng mức độ đóng góp của nó cho sự phát triển toàn diện của con người. Chúng không chỉ phục vụ cho lợi nhuận kinh tế hay cho những thể chế cai trị.
Một Kết Luận Bỏ Ngỏ Cho Từng Cá Nhân
Vào ngày 9 tháng 6, 2023 nhà thờ Tin Lành St. Paul ở thành phố Fürth, bang Bavaria, Đức, đã tổ chức buổi lễ do AI thuyết giảng. Buổi lễ kéo dài khoảng 40 phút, thu hút khoảng 400 giáo dân và khách hiếu kỳ ngồi kín các hàng ghế. Bài giảng và lời cầu nguyện đều do AI ChatGPT hướng dẫn.
Cũng trong Tháng 9/2023, nhà Tin Lành Violet Crown City Church tại Austin, Texas, Mỹ, đã tổ chức một buổi lễ trong đó toàn bộ bài giảng, lời cầu nguyện và thánh ca phụng vụ đều do ChatGPT tạo ra. Nhà thờ đông kín giáo dân.(8)
Tuy nhiên các cuộc khảo sát xã hội học tôn giáo, như của hãng nghiên cứu Barna Group, Lifeway Research hay các viện nghiên cứu tại Châu Âu, cho thấy tỷ lệ giáo dân Tin Lành chấp nhận AI giảng đạo, hoặc thay thế vai trò của mục sư, rất thấp chỉ trong khoảng 10–15%.
Không ai dám phủ nhận AI vô cùng thông minh. Tuy nhiên nó chỉ có thể mô phỏng ngôn từ của con người. Bạn có tin rằng nó thật sự đi vào lãnh vực tâm linh như biết yêu thương, biết hy sinh và hơn nữa là biết cảm nhận mặc khải?
Ngay cả trong lãnh vực khoa học, thành quả của AI vẫn là một câu hỏi cho sự phán đoán của con người. Giáo sư Terence Tao (đoạt giải Fields, 2006, giáo sư toán University of California, Los Angeles (UCLA) ) đặt câu hỏi: “AI rất thông minh, nhưng khi nó chế tạo ra thuốc chữa ung thư, vượt qua sự hiểu biết của con người, vượt qua thử nghiệm lâm sàng, bạn có dám tiêm thuốc chữa đó vào người không?” (buổi nói chuyện tại Caltech, 10/10/2026)
